سنگ چخماق

توضیحات

سنگ چخماق نوعی چرت است که از کوارتز میکروکریستالین (بلورهای بسیار ریز کوارتز) تشکیل شده است. این سنگ بسیار سخت، متراکم و مقاوم در برابر هوازدگی است. رنگ آن معمولاً تیره (خاکستری تیره، قهوه‌ای، سیاه) است، اما می‌تواند روشن‌تر نیز باشد. ویژگی بارز آن شکستگی صدفی (Conchoidal fracture) است که لبه‌های بسیار تیز و برنده ایجاد می‌کند. این ویژگی آن را برای ساخت ابزارهای سنگی در دوران باستان ایده‌آل ساخته بود. سنگ چخماق اغلب به صورت گره‌ها (nodules) یا لایه‌هایی در سنگ‌های آهکی و گچی یافت می‌شود.

نحوه شناسایی

رنگ

معمولاً خاکستری تیره، قهوه‌ای، سیاه، اما می‌تواند کرم، زرد یا قرمز نیز باشد.

جلا

مات تا مومی، در سطوح شکستگی تازه ممکن است شیشه‌ای به نظر برسد.

بافت

بسیار ریزدانه (آفانیتیک)، صاف و متراکم.

شکل بلور

فاقد شکل بلوری مشخص (آفانیتیک)، به صورت توده‌ای یا گره‌ای یافت می‌شود.

رخ

فاقد کلیواژ (رخ) واقعی است.

محیط زمین‌شناسی

اغلب به صورت گره‌ها یا لایه‌هایی در سنگ‌های آهکی و گچی، به ویژه در سازندهای دریایی کرتاسه و پالئوژن.

حقایق کلیدی

• سختی: 6.5-7 در مقیاس موس
• وزن مخصوص: 2.58-2.64
• سیستم بلوری: تریگونال (به دلیل ماهیت کوارتز، اما بلورها قابل مشاهده نیستند)
• رنگ: خاکستری تیره، قهوه‌ای، سیاه، کرم، زرد، قرمز
• جلا: مات، مومی، گاهی شیشه‌ای در شکستگی تازه
• شفافیت: کدر تا نیمه‌شفاف در لبه‌های نازک
• شکستگی: صدفی (Conchoidal)
• رخ: فاقد کلیواژ
• ترکیب: دی‌اکسید سیلیسیم (SiO2)

بررسی سریع

• رنگ: تیره (خاکستری، قهوه‌ای، سیاه)
• جلا: مات تا مومی
• رنگ خاکه: سفید

ویژگی‌های فیزیکی

• عادت بلوری: توده‌ای، گره‌ای، لایه‌ای، میکروکریستالین
• نوع رخ: فاقد کلیواژ
• نوع شکستگی: صدفی (Conchoidal)
• چقرمگی: شکننده
• نوع جلا: مات تا مومی

نحوه تشکیل

سنگ چخماق عمدتاً از رسوب‌گذاری سیلیس بیوژنیک (اسکلت دیاتومه‌ها، رادیولاریا و اسفنج‌ها) در محیط‌های دریایی عمیق یا از جایگزینی سیلیس محلول با کربنات کلسیم در سنگ‌های آهکی و گچی تشکیل می‌شود. این فرآیند می‌تواند دیاژنتیکی (پس از رسوب‌گذاری) یا همزمان با رسوب‌گذاری باشد. گره‌های چخماق اغلب در سنگ‌های آهکی به دلیل تجمع سیلیس در حفره‌ها یا جایگزینی انتخابی تشکیل می‌شوند.

کاربرد

از دوران پارینه‌سنگی به عنوان ابزار سنگی (تیغه‌ها، سرنیزه‌ها، خراشنده‌ها) به دلیل شکستگی صدفی و لبه‌های تیز آن استفاده می‌شده است. در دوران‌های بعدی برای تولید آتش (با ضربه زدن به فولاد)، در آسیاب‌های گلوله‌ای، و به عنوان مصالح ساختمانی (به ویژه در انگلستان) کاربرد داشته است. امروزه نیز در برخی کاربردهای صنعتی خاص و به عنوان سنگ تزئینی استفاده می‌شود.

توزیع سنی

از پرکامبرین تا سنوزوئیک، به ویژه در سازندهای کرتاسه و پالئوژن فراوان است.

کجا پیدا کنیم

نکات پیدا کردن

سنگ‌های مشابه

طبقه‌بندی علمی

رده کانی

سیلیکات (زیرگروه تکتوسیلیکات)

گروه

کوارتز

سیستم بلوری

تریگونال (به دلیل ماهیت کوارتز)

فرمول شیمیایی

SiO2

ترکیب

دی‌اکسید سیلیسیم

کشف بیشتر درباره سنگ چخماق