کوارتز

توضیحات

کوارتز یکی از فراوان‌ترین کانی‌ها در پوسته قاره‌ای زمین است و دومین کانی فراوان در پوسته زمین پس از فلدسپات‌ها محسوب می‌شود. این کانی از دی‌اکسید سیلیسیم (SiO2) تشکیل شده و عضو اصلی بسیاری از سنگ‌های آذرین، دگرگونی و رسوبی است. کوارتز به دلیل سختی بالا، مقاومت شیمیایی و پایداری در برابر هوازدگی، از اهمیت زمین‌شناسی و صنعتی بالایی برخوردار است. این کانی در اشکال بلوری و توده‌ای یافت می‌شود و دارای انواع مختلفی با رنگ‌ها و شفافیت‌های متفاوت است.

نحوه شناسایی

رنگ

بی‌رنگ، سفید، شیری، خاکستری، بنفش (آمیتیست)، زرد (سیترین)، صورتی (کوارتز صورتی)، قهوه‌ای دودی (کوارتز دودی)، سیاه (مورایون). رنگ کوارتز به دلیل ناخالصی‌های جزئی یا نقص‌های ساختاری ایجاد می‌شود.

جلا

شیشه‌ای تا چرب (در سطوح شکستگی).

بافت

معمولاً بلوری، دانه‌ای، یا توده‌ای. بلورهای منشوری شش‌وجهی با پایانه‌های هرمی رایج هستند.

شکل بلور

سیستم بلوری تریگونال (کوارتز آلفا) یا هگزاگونال (کوارتز بتا در دماهای بالا). بلورهای منشوری شش‌وجهی با وجوه مخطط (استریاسیون افقی) و پایانه‌های هرمی مشخصه آن است. همچنین به صورت توده‌ای، دانه‌ای، فیبری و مخفی‌بلورین (مانند کلسدونی) یافت می‌شود.

رخ

فاقد کلیواژ واقعی است. شکستگی صدفی مشخصه آن است.

محیط زمین‌شناسی

در سنگ‌های آذرین اسیدی (گرانیت، ریولیت)، پگماتیت‌ها، رگه‌های هیدروترمال، سنگ‌های دگرگونی (گنیس، شیست، کوارتزیت)، و سنگ‌های رسوبی (ماسه سنگ، کنگلومرا) یافت می‌شود.

حقایق کلیدی

• سختی: 7 در مقیاس موس (بسیار سخت، می‌تواند شیشه را خراش دهد).
• وزن مخصوص: 2.65 (متوسط).
• سیستم بلوری: تریگونال (در دمای اتاق و فشار استاندارد).
• رنگ: بی‌رنگ، سفید، خاکستری، بنفش، زرد، صورتی، قهوه‌ای، سیاه.
• جلا: شیشه‌ای تا چرب.
• شفافیت: شفاف تا مات.
• شکستگی: صدفی (Conchoidal).
• رخ: فاقد کلیواژ.
• ترکیب: دی‌اکسید سیلیسیم (SiO2).

بررسی سریع

• رنگ: بی‌رنگ تا سفید شیری (رایج‌ترین)، یا رنگ‌های متنوع دیگر.
• جلا: شیشه‌ای.
• رنگ خاکه: سفید (کوارتز همیشه رگه سفید دارد، حتی اگر خود کانی رنگی باشد).

ویژگی‌های فیزیکی

• عادت بلوری: منشوری شش‌وجهی با پایانه‌های هرمی، توده‌ای، دانه‌ای، مخفی‌بلورین.
• نوع رخ: فاقد کلیواژ (No cleavage).
• نوع شکستگی: صدفی (Conchoidal).
• چقرمگی: شکننده (Brittle).
• نوع جلا: شیشه‌ای (Vitreous) تا چرب (Greasy).

نحوه تشکیل

کوارتز در طیف وسیعی از شرایط زمین‌شناسی تشکیل می‌شود. می‌تواند از تبلور ماگماهای اسیدی (مانند گرانیت و ریولیت)، در رگه‌های هیدروترمال، در سنگ‌های دگرگونی (مانند گنیس و شیست)، و به عنوان کانی رسوبی (مانند ماسه‌سنگ) تشکیل شود. همچنین می‌تواند از طریق فرآیندهای دیاژنز در سنگ‌های رسوبی و به عنوان محصول هوازدگی سایر کانی‌های سیلیکاته تشکیل گردد. تشکیل آن معمولاً در دماهای بالا (کوارتز بتا) و دماهای پایین (کوارتز آلفا) رخ می‌دهد که در دمای 573 درجه سانتی‌گراد در فشار اتمسفر به یکدیگر تبدیل می‌شوند.

کاربرد

کوارتز کاربردهای صنعتی و تجاری بسیار گسترده‌ای دارد. از آن در ساخت شیشه، سرامیک، مواد ساینده، الکترونیک (به دلیل خاصیت پیزوالکتریک در نوسان‌سازها و فیلترها)، ساعت‌سازی، جواهرسازی (انواع قیمتی مانند آمیتیست، سیترین، عقیق)، صنایع ساختمانی (ماسه و شن)، و به عنوان شار در متالورژی استفاده می‌شود. همچنین در صنایع نفت و گاز به عنوان پروپانت در شکست هیدرولیکی کاربرد دارد.

توزیع سنی

در تمام دوران‌های زمین‌شناسی یافت می‌شود، از پرکامبرین تا حال حاضر.

کجا پیدا کنیم

نکات پیدا کردن

سنگ‌های مشابه

طبقه‌بندی علمی

رده کانی

سیلیکات‌ها (تکتوسیلیکات).

گروه

گروه کوارتز.

سیستم بلوری

تریگونال (در دمای پایین) / هگزاگونال (در دمای بالا).

فرمول شیمیایی

SiO2

ترکیب

سیلیسیم دی‌اکسید.

کشف بیشتر درباره کوارتز