Szafir

Opis

Szafir to odmiana minerału korundu (tlenku glinu, Al2O3), charakteryzująca się niebieską barwą, choć termin 'szafir' może odnosić się do korundu o dowolnej barwie innej niż czerwona (czerwony korund to rubin). Barwa szafiru jest spowodowana obecnością śladowych ilości żelaza i tytanu w strukturze krystalicznej. Jest to jeden z najtwardszych minerałów naturalnych, ustępujący jedynie diamentowi. Posiada doskonałą odporność na zarysowania i wysoką temperaturę. Krystalizuje w układzie trygonalnym, tworząc często słupkowe lub beczułkowate kryształy.

Jak identyfikować

Kolor

Najczęściej niebieski (od jasnoniebieskiego do ciemnogranatowego), ale może występować w innych kolorach (żółty, różowy, zielony, fioletowy, pomarańczowy - tzw. szafiry fantazyjne; bezbarwny to leukoszafir). Barwa jest zazwyczaj nierównomierna, często pasmowa lub strefowa.

Połysk

Szklisty do diamentowego.

Tekstura

Gładka, po oszlifowaniu bardzo błyszcząca.

Forma krystaliczna

Słupkowe, beczułkowate, tabliczkowe, dwunastościenne kryształy. Często występują zbliźniaczenia. W złożach wtórnych często w postaci zaokrąglonych ziaren lub otoczaków.

Łupliwość

Brak wyraźnej łupliwości, ale występuje oddzielność wzdłuż płaszczyzn bazalnych i romboedrycznych, co może być mylone z łupliwością. Jest to cecha odróżniająca od minerałów z prawdziwą łupliwością.

Środowisko geologiczne

Szafiry występują w skałach magmowych (np. bazalty, syenity nefelinowe, pegmatyty), metamorficznych (np. marmury, gnejsy, łupki korundowe) oraz w złożach aluwialnych (piaski i żwiry rzeczne, osady plażowe), gdzie są koncentrowane w wyniku wietrzenia i erozji skał macierzystych.

Kluczowe fakty

• Twardość: 9 w skali Mohsa (bardzo twardy)
• Gęstość względna: 3.95-4.10 g/cm³ (stosunkowo ciężki)
• Układ krystalograficzny: Trygonalny
• Kolor: Niebieski, żółty, różowy, zielony, fioletowy, pomarańczowy, bezbarwny.
• Połysk: Szklisty do diamentowego.
• Przezroczystość: Przezroczysty do nieprzezroczystego.
• Przełam: Muszlowy do nierównego.
• Łupliwość: Brak prawdziwej łupliwości, ale występuje oddzielność bazalna i romboedryczna.
• Skład: Tlenek glinu (Al2O3) z domieszkami Fe, Ti, Cr, V.

Szybkie sprawdzenie

• Kolor: Niebieski (najczęściej), ale także żółty, różowy, zielony, fioletowy, pomarańczowy, bezbarwny.
• Połysk: Szklisty do diamentowego.
• Rysa: Biała.

Cechy fizyczne

• Pokrój kryształów: Słupkowy, beczułkowaty, tabliczkowy, dwunastościenny. Często zbliźniaczenia.
• Rodzaj łupliwości: Brak prawdziwej łupliwości. Występuje oddzielność bazalna {0001} i romboedryczna {1011}.
• Rodzaj przełamu: Muszlowy do nierównego.
• Spoistość: Kruchy.
• Rodzaj połysku: Szklisty do diamentowego.

Powstawanie

Szafir, będący odmianą korundu, krystalizuje w wysokich temperaturach i ciśnieniach. Powstaje w skałach magmowych (np. pegmatyty, bazalty, syenity nefelinowe), metamorficznych (np. marmury, gnejsy, łupki) oraz w wyniku procesów metasomatycznych. Często występuje w aluwialnych złożach wtórnych, gdzie jest koncentrowany dzięki swojej twardości i odporności na wietrzenie.

Zastosowanie

Szafir jest cenionym kamieniem szlachetnym, używanym w jubilerstwie do wyrobu biżuterii. Ze względu na swoją wyjątkową twardość (9 w skali Mohsa), korund (w tym szafir) jest również wykorzystywany jako materiał ścierny (np. w papierach ściernych, pastach polerskich), w przemyśle optycznym (okna optyczne, soczewki), w elektronice (podłoża dla układów scalonych, lasery) oraz w zegarmistrzostwie (szkła zegarkowe).

Rozkład wiekowy

Występuje w skałach o różnym wieku geologicznym, od prekambru do kenozoiku, zależnie od warunków geologicznych. Najstarsze złoża datowane są na miliardy lat.

Gdzie znaleźć

Wskazówki dotyczące poszukiwań

Podobne skały

Klasyfikacja naukowa

Klasa minerału

Tlenki

Grupa

Korund

Układ krystalograficzny

Trygonalny

Wzór chemiczny

Al2O3

Skład

Tlenek glinu

Poznaj Szafir