Pumeks

Opis

Pumeks to bardzo lekka, porowata skała wulkaniczna, charakteryzująca się szklistą teksturą i dużą ilością pęcherzyków gazu. Jest to rodzaj szkła wulkanicznego, które zostało spienione podczas szybkiego stygnięcia. Jego gęstość jest często mniejsza niż gęstość wody, co sprawia, że pumeks unosi się na jej powierzchni. Kolor pumeksu waha się od białego, szarego, żółtawego do jasnobrązowego, w zależności od składu chemicznego i obecności zanieczyszczeń. Pory są zazwyczaj nieregularne i połączone, co nadaje mu wysoką przepuszczalność.

Jak identyfikować

Kolor

Biały, szary, żółtawy, jasnobrązowy. Rzadziej czarny (w przypadku pumeksu bazaltowego, choć jest to mniej typowe).

Połysk

Szklisty do matowego, często jedwabisty ze względu na włóknistą strukturę szkła.

Tekstura

Bardzo porowata, gąbczasta, szorstka w dotyku. Pory są zazwyczaj wydłużone i połączone, co odróżnia go od scori, gdzie pory są bardziej okrągłe i izolowane.

Forma krystaliczna

Amorficzny (brak krystalicznej struktury), choć mogą występować sporadyczne mikrokryształy fenokryształów w masie szklistej.

Łupliwość

Brak (jest to szkło, nie minerał krystaliczny).

Środowisko geologiczne

Występuje w obszarach aktywnych wulkanicznie, zwłaszcza tam, gdzie występują erupcje eksplozywne magm kwaśnych (riolitowych, dacytowych, andezytowych). Znajdowany w osadach piroklastycznych, takich jak popioły wulkaniczne, lapille i bomby wulkaniczne, a także w strumieniach pumeksowych i opadach pumeksowych.

Kluczowe fakty

• Twardość: 5-6 (w skali Mohsa, dla szkła wulkanicznego, ale ze względu na porowatość jest kruchy i łatwo się ściera)
• Gęstość względna: 0.5-0.9 g/cm³ (zazwyczaj poniżej 1.0, co pozwala mu unosić się na wodzie)
• Układ krystalograficzny: Amorficzny (brak krystalicznej struktury)
• Kolor: Biały, szary, żółtawy, jasnobrązowy
• Połysk: Szklisty do matowego, jedwabisty
• Przezroczystość: Nieprzezroczysty
• Przełam: Muszlowy (konchoidalny), ale ze względu na porowatość często nieregularny i kruchy
• Łupliwość: Brak
• Skład: Głównie szkło wulkaniczne o składzie riolitowym, dacytowym lub andezytowym, bogate w krzemionkę (SiO2 > 65%). Zawiera również tlenki glinu (Al2O3), potasu (K2O) i sodu (Na2O).

Szybkie sprawdzenie

• Kolor: Biały, szary, żółtawy
• Połysk: Szklisty do matowego
• Rysa: Biała

Cechy fizyczne

• Pokrój kryształów: Amorficzny, gąbczasty, porowaty
• Rodzaj łupliwości: Brak
• Rodzaj przełamu: Muszlowy (konchoidalny) na powierzchniach szklistych, ale ogólnie nieregularny ze względu na porowatość
• Spoistość: Kruchy
• Rodzaj połysku: Szklisty do matowego, jedwabisty

Powstawanie

Pumeks powstaje podczas gwałtownych erupcji wulkanicznych, gdy lepka, bogata w gazy lawa (zazwyczaj riolitowa lub dacytowa) jest wyrzucana w powietrze. Szybkie obniżenie ciśnienia powoduje gwałtowne rozprężenie gazów rozpuszczonych w magmie, tworząc liczne pęcherzyki. Jednocześnie lawa szybko stygnie, uniemożliwiając krystalizację i tworząc szklistą, porowatą strukturę. Wysoka lepkość magmy zapobiega ucieczce gazów, co prowadzi do powstania dużej liczby zamkniętych pęcherzyków.

Zastosowanie

Pumeks jest szeroko stosowany jako lekki agregat w betonie i zaprawach, materiał ścierny (np. w kosmetykach do peelingu, pastach polerskich, gumkach do ścierania), izolator termiczny i akustyczny, podłoże ogrodnicze (np. do uprawy sukulentów, jako drenaż), filtr do wody, a także w przemyśle tekstylnym do zmiękczania dżinsu (tzw. 'stone washing').

Rozkład wiekowy

Występuje w osadach wulkanicznych od prekambru do współczesności, najczęściej w młodszych formacjach kenozoicznych.

Gdzie znaleźć

Wskazówki dotyczące poszukiwań

Podobne skały

Klasyfikacja naukowa

Klasa minerału

Skała wulkaniczna (nie jest minerałem w ścisłym sensie, lecz skałą złożoną głównie ze szkła wulkanicznego)

Grupa

Skały ekstruzywne, szkliste

Układ krystalograficzny

Amorficzny

Wzór chemiczny

Brak ustalonej formuły chemicznej, ponieważ jest to szkło o zmiennym składzie, ale dominują SiO2, Al2O3, K2O, Na2O.

Skład

Głównie szkło wulkaniczne (riolitowe, dacytowe, andezytowe) z dużą zawartością pęcherzyków gazu. Skład chemiczny jest zbliżony do ryolitu lub dacytu, z wysoką zawartością krzemionki (65-75% SiO2).

Poznaj Pumeks