โอปอล

คำอธิบาย

โอปอลเป็นแร่ซิลิกาอสัณฐานที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบ (SiO2·nH2O) ซึ่งแตกต่างจากแร่ซิลิกาอื่นๆ เช่น ควอตซ์ ที่มีโครงสร้างผลึก โอปอลมีชื่อเสียงจากปรากฏการณ์การเล่นสี (play-of-color) ซึ่งเกิดจากการเลี้ยวเบนของแสงเมื่อผ่านโครงสร้างของอนุภาคซิลิกาขนาดเล็กที่เรียงตัวกันอย่างเป็นระเบียบ โอปอลแบ่งออกเป็นสองประเภทหลักคือ โอปอลมีค่า (precious opal) ที่แสดงการเล่นสี และโอปอลธรรมดา (common opal) ที่ไม่มีการเล่นสี โอปอลมีค่ามีหลายชนิด เช่น โอปอลขาว โอปอลดำ โอปอลไฟ และโอปอลคริสตัล

วิธีการระบุ

สี

โอปอลมีค่าแสดงการเล่นสีที่หลากหลาย เช่น สีแดง ส้ม เหลือง เขียว น้ำเงิน ม่วง ในขณะที่โอปอลธรรมดามีสีเดียว เช่น ขาว เทา ดำ น้ำตาล เขียว น้ำเงิน หรือไม่มีสี

ความวาว

คล้ายขี้ผึ้ง (waxy) ถึงคล้ายแก้ว (vitreous) หรือคล้ายยางไม้ (resinous)

เนื้อหิน

เรียบเนียนถึงเป็นเม็ดละเอียด

รูปผลึก

อสัณฐาน (amorphous) ไม่มีโครงสร้างผลึกที่ชัดเจน มักพบเป็นก้อนกลม (botryoidal), เป็นพวงองุ่น (mammillary), เป็นเปลือก (crusts) หรือเป็นเส้นใย (stalactitic)

แนวแตกเรียบ

ไม่มีแนวแตกเรียบ (none)

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

พบในรอยแตกและโพรงของหินภูเขาไฟ (เช่น บะซอลต์ แอนดีไซต์ ไรโอไลต์) หินตะกอน (เช่น หินทราย หินดินดาน) และหินแปรบางชนิด มักเกี่ยวข้องกับแหล่งน้ำพุร้อน หรือบริเวณที่มีการผุพังของหินซิลิเกต

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: 5.5-6.5 (ตามมาตราโมห์)
• ความถ่วงจำเพาะ: 1.98-2.25 (ขึ้นอยู่กับปริมาณน้ำ)
• ระบบผลึก: อสัณฐาน (Amorphous)
• สี: ไม่มีสี, ขาว, เหลือง, แดง, ส้ม, เขียว, น้ำเงิน, ดำ, หรือมีการเล่นสีหลายสี
• ความวาว: คล้ายขี้ผึ้ง (waxy), คล้ายแก้ว (vitreous), คล้ายยางไม้ (resinous)
• ความโปร่งใส: โปร่งใส (transparent) ถึงทึบแสง (opaque)
• รอยแตก: แบบก้นหอย (conchoidal)
• แนวแตกเรียบ: ไม่มี (none)
• องค์ประกอบ: Hydrated amorphous silicon dioxide (SiO2·nH2O)

ตรวจสอบด่วน

• สี: หลากหลายสี, มีการเล่นสี (สำหรับโอปอลมีค่า) หรือสีเดียว (สำหรับโอปอลธรรมดา)
• ความวาว: คล้ายขี้ผึ้งถึงคล้ายแก้ว
• สีผง: สีขาว

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: อสัณฐาน, มักพบเป็นก้อนกลม (botryoidal), เป็นพวงองุ่น (mammillary), เป็นเปลือก (crusts), เป็นเส้นใย (stalactitic), หรือเป็นก้อนไม่สม่ำเสมอ
• ชนิดแนวแตกเรียบ: ไม่มีแนวแตกเรียบ
• ชนิดรอยแตก: แบบก้นหอย (conchoidal) ซึ่งเป็นลักษณะการแตกที่โค้งมนคล้ายเปลือกหอย
• ความเหนียว: เปราะ (brittle)
• ชนิดความวาว: คล้ายขี้ผึ้ง (waxy), คล้ายแก้ว (vitreous), คล้ายยางไม้ (resinous)

การก่อตัว

โอปอลก่อตัวจากการตกตะกอนของสารละลายซิลิกาที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบ โดยทั่วไปจะเกิดขึ้นในรอยแตกและโพรงของหินต่างๆ เช่น หินภูเขาไฟ หินตะกอน และหินแปร เมื่อน้ำที่มีซิลิกาละลายอยู่ระเหยไป ซิลิกาจะตกตะกอนเป็นอนุภาคทรงกลมขนาดเล็กมาก (ประมาณ 150-350 นาโนเมตร) ซึ่งเรียงตัวกันอย่างเป็นระเบียบในโอปอลมีค่า (precious opal) ทำให้เกิดปรากฏการณ์การเล่นสี (play-of-color) ส่วนโอปอลธรรมดา (common opal) อนุภาคซิลิกาจะเรียงตัวไม่เป็นระเบียบจึงไม่มีการเล่นสี ปริมาณน้ำในโอปอลสามารถแตกต่างกันไปตั้งแต่ 3% ถึง 21% โดยน้ำหนัก แต่โดยทั่วไปจะอยู่ที่ 6-10%

การใช้ประโยชน์

โอปอลมีค่าถูกนำมาใช้เป็นอัญมณีและเครื่องประดับมานานหลายศตวรรษ เนื่องจากความสวยงามและปรากฏการณ์การเล่นสีที่เป็นเอกลักษณ์ โอปอลธรรมดาบางชนิดถูกนำมาใช้เป็นวัสดุขัดเงา หรือเป็นส่วนประกอบในวัสดุก่อสร้างบางประเภท นอกจากนี้ โอปอลยังมีความสำคัญทางวิทยาศาสตร์ในการศึกษาการก่อตัวของแร่ซิลิกาและสภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยาในอดีต

การกระจายตามอายุ

โอปอลสามารถก่อตัวได้ในหลายยุคทางธรณีวิทยา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสภาพแวดล้อมที่มีการผุพังของหินซิลิเกตและกิจกรรมของน้ำใต้ดิน

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

แร่ซิลิเกต (Silicate mineral) - แม้จะเป็นอสัณฐาน แต่จัดอยู่ในกลุ่มซิลิกา

กลุ่ม

กลุ่มซิลิกา (Silica group)

ระบบผลึก

อสัณฐาน (Amorphous)

สูตรเคมี

SiO2·nH2O

องค์ประกอบ

ซิลิคอนไดออกไซด์ที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบ

สำรวจ โอปอล