โอปอล

คำอธิบาย

โอปอลเป็นแร่ซิลิกาอสัณฐานที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบ (hydrated amorphous silicon dioxide) มีสูตรเคมีคือ SiO2·nH2O โดยมีปริมาณน้ำอยู่ระหว่าง 3% ถึง 21% โดยน้ำหนัก แต่โดยทั่วไปจะอยู่ที่ 6% ถึง 10% โอปอลมีลักษณะเด่นคือการ 'เล่นสี' (play-of-color) ซึ่งเกิดจากการกระเจิงของแสงเมื่อผ่านโครงสร้างของอนุภาคซิลิกาขนาดเล็กที่เรียงตัวกันอย่างเป็นระเบียบภายในเนื้อโอปอล โอปอลแบ่งออกเป็นสองประเภทหลักคือ โอปอลมีค่า (precious opal) ซึ่งแสดงปรากฏการณ์เล่นสี และโอปอลธรรมดา (common opal) ซึ่งไม่มีการเล่นสี

วิธีการระบุ

สี

โอปอลมีค่า (precious opal) แสดงปรากฏการณ์ 'เล่นสี' (play-of-color) ซึ่งเป็นสีรุ้งที่เปลี่ยนแปลงไปตามมุมมอง สีพื้นของโอปอลอาจเป็นสีขาว, ดำ, เทา, ส้ม, เหลือง, เขียว, น้ำเงิน หรือไม่มีสี โอปอลธรรมดา (common opal) จะไม่มีการเล่นสี และมีสีหลากหลาย เช่น ขาว, เทา, เขียว, น้ำเงิน, ชมพู, น้ำตาล

ความวาว

มีประกายแบบยางสน (resinous) ถึงแบบคล้ายแก้ว (vitreous) หรือแบบไข (waxy)

เนื้อหิน

ผิวเรียบเนียนถึงขรุขระเล็กน้อย ขึ้นอยู่กับลักษณะการก่อตัว

รูปผลึก

อสัณฐาน (amorphous) ไม่มีโครงสร้างผลึกที่ชัดเจน มักพบในรูปของก้อนกลม, ก้อนไต, หรือเป็นชั้นเคลือบในรอยแตกของหิน

แนวแตกเรียบ

ไม่มีแนวแตกเรียบ (no cleavage) แต่มีการแตกแบบก้นหอย (conchoidal fracture)

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

พบในรอยแตกและโพรงของหินภูเขาไฟ (เช่น บะซอลต์, ไรโอไลต์), หินตะกอน (เช่น หินทราย, หินดินดาน) และในบริเวณที่มีการผุพังของหินที่มีซิลิกาเป็นองค์ประกอบสูง นอกจากนี้ยังสามารถพบเป็นซากดึกดำบรรพ์ที่ถูกแทนที่ด้วยซิลิกา

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: 5.5 - 6.5 (ตามมาตราโมห์)
• ความถ่วงจำเพาะ: 1.98 - 2.25
• ระบบผลึก: อสัณฐาน (Amorphous)
• สี: ไม่มีสี, ขาว, ดำ, เทา, ส้ม, เหลือง, เขียว, น้ำเงิน, ชมพู, แดง (มักมีการ 'เล่นสี')
• ความวาว: ยางสน (resinous) ถึงคล้ายแก้ว (vitreous) หรือไข (waxy)
• ความโปร่งใส: โปร่งใสถึงทึบแสง
• รอยแตก: แตกแบบก้นหอย (conchoidal)
• แนวแตกเรียบ: ไม่มี (none)
• องค์ประกอบ: ซิลิคอนไดออกไซด์ที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบ (SiO2·nH2O)

ตรวจสอบด่วน

• สี: หลากหลายสี, อาจมีการ 'เล่นสี' (play-of-color)
• ความวาว: ยางสน, คล้ายแก้ว, หรือไข
• สีผง: ไม่มีสี (ขาว)

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: อสัณฐาน, มักพบในรูปของก้อนกลม, ก้อนไต, ก้อนพวงองุ่น, หรือเป็นชั้นเคลือบ
• ชนิดแนวแตกเรียบ: ไม่มีแนวแตกเรียบ
• ชนิดรอยแตก: แตกแบบก้นหอย (conchoidal)
• ความเหนียว: เปราะ (brittle)
• ชนิดความวาว: ยางสน (resinous) ถึงคล้ายแก้ว (vitreous) หรือไข (waxy)

การก่อตัว

โอปอลก่อตัวขึ้นจากการตกตะกอนของสารละลายซิลิกาที่มีน้ำเป็นส่วนประกอบ โดยทั่วไปจะเกิดขึ้นในบริเวณที่มีการผุพังของหินที่มีซิลิกาเป็นองค์ประกอบ เช่น หินภูเขาไฟ หรือหินตะกอนที่มีซิลิกา การตกตะกอนนี้จะเกิดขึ้นเมื่อน้ำที่มีซิลิกาละลายอยู่ระเหยไป หรือเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิและความดัน ทำให้ซิลิกาตกผลึกเป็นอนุภาคขนาดเล็กมาก (ประมาณ 150-300 นาโนเมตร) และเรียงตัวกันเป็นโครงสร้างสามมิติที่สามารถทำให้เกิดปรากฏการณ์ 'เล่นสี' (play-of-color) ได้ โอปอลสามารถพบได้ในรอยแตกและโพรงของหิน หรือเป็นส่วนหนึ่งของซากดึกดำบรรพ์ที่ถูกแทนที่ด้วยซิลิกา

การใช้ประโยชน์

โอปอลเป็นอัญมณีที่มีค่าสูงและเป็นที่นิยมใช้ในการทำเครื่องประดับ เนื่องจากมีปรากฏการณ์ 'เล่นสี' ที่สวยงามและเป็นเอกลักษณ์ นอกจากนี้ โอปอลบางชนิดที่ไม่มีการเล่นสี (common opal) อาจถูกนำมาใช้เป็นวัสดุตกแต่ง หรือในงานศิลปะบางประเภท

การกระจายตามอายุ

โอปอลสามารถก่อตัวได้ในหลายยุคทางธรณีวิทยา ตั้งแต่ยุคครีเทเชียส (Cretaceous) จนถึงปัจจุบัน

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

แร่ซิลิเกต (Silicate mineral) - แม้ว่าจะเป็นอสัณฐาน แต่จัดอยู่ในกลุ่มซิลิกา

กลุ่ม

กลุ่มซิลิกา (Silica group)

ระบบผลึก

อสัณฐาน (Amorphous)

สูตรเคมี

SiO2·nH2O

องค์ประกอบ

ซิลิคอนไดออกไซด์ (SiO2) และน้ำ (H2O)

สำรวจ โอปอล