หยกและลูกปัดควอตซ์

คำอธิบาย

หยกเป็นชื่อเรียกของแร่สองชนิดที่แตกต่างกันทางเคมีและโครงสร้างผลึก แต่มีลักษณะทางกายภาพคล้ายกันคือ เนไฟรต์ (Nephrite) ซึ่งเป็นแร่ในกลุ่มแอมฟิโบล และเจไดต์ (Jadeite) ซึ่งเป็นแร่ในกลุ่มไพรอกซีน ทั้งสองชนิดมีความเหนียวสูงและทนทานต่อการแตกหัก ทำให้เหมาะสำหรับการแกะสลักและทำเครื่องประดับ ควอตซ์เป็นแร่ซิลิเกตที่พบมากที่สุดชนิดหนึ่งบนเปลือกโลก มีองค์ประกอบทางเคมีคือซิลิคอนไดออกไซด์ (SiO2) มีความแข็งสูงและทนทานต่อการผุกร่อน พบได้ในหลายรูปแบบและหลายสี

วิธีการระบุ

สี

หยก: เขียว, ขาว, ดำ, เหลือง, ส้ม, ม่วง; ควอตซ์: ไม่มีสี, ขาว, ชมพู, ม่วง, เหลือง, น้ำตาล, ดำ (ขึ้นอยู่กับสิ่งเจือปน)

ความวาว

หยก: คล้ายไข (greasy) ถึงคล้ายแก้ว (vitreous); ควอตซ์: คล้ายแก้ว (vitreous)

เนื้อหิน

หยก: ผิวเรียบเนียน, อาจมีลักษณะเป็นเส้นใยละเอียด (nephrite) หรือเป็นเม็ดละเอียด (jadeite); ควอตซ์: ผิวเรียบถึงขรุขระเล็กน้อย

รูปผลึก

หยก: มักพบเป็นมวลรวมแบบเส้นใยละเอียดหรือเม็ดละเอียด ไม่ค่อยพบเป็นผลึกเดี่ยวขนาดใหญ่; ควอตซ์: ผลึกหกเหลี่ยมปลายแหลม (prism with pyramidal terminations) หรือเป็นมวลรวม

แนวแตกเรียบ

หยก: เนไฟรต์มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่มุม 56 และ 124 องศา แต่ไม่ชัดเจนเนื่องจากโครงสร้างเส้นใย; เจไดต์มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่มุมเกือบ 90 องศา; ควอตซ์: ไม่มีแนวแตกเรียบที่ชัดเจน (conchoidal fracture)

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

หยก: เนไฟรต์พบในหินแปรที่เกิดจากการแปรสภาพของหินอุลตราเมฟิกหรือโดโลไมต์; เจไดต์พบในหินแปรความดันสูงอุณหภูมิต่ำในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก (เช่น หินบลูชีสต์); ควอตซ์: พบได้ในหินอัคนี (เช่น หินแกรนิต) หินตะกอน (เช่น หินทราย) และหินแปร (เช่น หินควอร์ตไซต์)

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: หยก: เนไฟรต์ 6-6.5, เจไดต์ 6.5-7 (ตามมาตราโมห์); ควอตซ์: 7 (ตามมาตราโมห์)
• ความถ่วงจำเพาะ: หยก: เนไฟรต์ 2.9-3.1, เจไดต์ 3.3-3.5; ควอตซ์: 2.65
• ระบบผลึก: หยก: เนไฟรต์ (Monoclinic), เจไดต์ (Monoclinic); ควอตซ์: Trigonal
• สี: หยก: เขียว, ขาว, ดำ, เหลือง, ส้ม, ม่วง; ควอตซ์: ไม่มีสี, ขาว, ชมพู, ม่วง, เหลือง, น้ำตาล, ดำ
• ความวาว: หยก: คล้ายไขถึงคล้ายแก้ว; ควอตซ์: คล้ายแก้ว
• ความโปร่งใส: หยก: โปร่งแสงถึงทึบแสง; ควอตซ์: โปร่งใสถึงทึบแสง
• รอยแตก: หยก: ขรุขระ (splintery) ถึงเป็นเสี้ยน (fibrous) สำหรับเนไฟรต์, ขรุขระ (uneven) สำหรับเจไดต์; ควอตซ์: แบบก้นหอย (conchoidal)
• แนวแตกเรียบ: หยก: เนไฟรต์มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่มุม 56 และ 124 องศา แต่ไม่ชัดเจน; เจไดต์มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่มุมเกือบ 90 องศา; ควอตซ์: ไม่มีแนวแตกเรียบ
• องค์ประกอบ: หยก: เนไฟรต์ (แคลเซียม-แมกนีเซียม-เหล็ก ซิลิเกตไฮดรอกไซด์), เจไดต์ (โซเดียม-อะลูมิเนียม ซิลิเกต); ควอตซ์: ซิลิคอนไดออกไซด์ (SiO2)

ตรวจสอบด่วน

• สี: หยก: เขียว, ขาว, ดำ, เหลือง, ส้ม, ม่วง; ควอตซ์: ไม่มีสี, ขาว, ชมพู, ม่วง, เหลือง, น้ำตาล, ดำ
• ความวาว: หยก: คล้ายไขถึงคล้ายแก้ว; ควอตซ์: คล้ายแก้ว
• สีผง: หยก: ขาว; ควอตซ์: ขาว

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: หยก: มวลรวมแบบเส้นใยละเอียด (nephrite) หรือเม็ดละเอียด (jadeite); ควอตซ์: ผลึกหกเหลี่ยมปลายแหลม, มวลรวม, ผลึกแฝด
• ชนิดแนวแตกเรียบ: หยก: เนไฟรต์ (ไม่ชัดเจน), เจไดต์ (ดี); ควอตซ์: ไม่มี
• ชนิดรอยแตก: หยก: ขรุขระถึงเป็นเสี้ยน; ควอตซ์: แบบก้นหอย
• ความเหนียว: หยก: เหนียวมาก (tough); ควอตซ์: เปราะ (brittle)
• ชนิดความวาว: หยก: คล้ายไขถึงคล้ายแก้ว; ควอตซ์: คล้ายแก้ว

การก่อตัว

หยก: เกิดจากการแปรสภาพของหินอัคนีหรือหินตะกอนที่มีองค์ประกอบเฉพาะภายใต้สภาวะความดันและอุณหภูมิสูง (เช่น การแปรสภาพแบบภูมิภาคหรือการแปรสภาพแบบสัมผัส) โดยเฉพาะในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก; ควอตซ์: เป็นแร่ที่พบได้ทั่วไป เกิดได้จากหลายกระบวนการ เช่น การตกผลึกจากหินหนืด (magma) หรือลาวา (lava) การตกตะกอนจากสารละลายในน้ำร้อน (hydrothermal solutions) การตกผลึกในหินตะกอน และการแปรสภาพของหินเดิม

การใช้ประโยชน์

หยก: ใช้เป็นเครื่องประดับ แกะสลัก ศิลปวัตถุ และเครื่องมือในอดีต; ควอตซ์: ใช้เป็นเครื่องประดับ อุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ (เช่น ออสซิลเลเตอร์) อุตสาหกรรมแก้ว เซรามิก วัสดุก่อสร้าง และเป็นหินประดับ

การกระจายตามอายุ

หยก: มักพบในหินแปรที่มีอายุตั้งแต่ยุคพรีแคมเบรียนถึงซีโนโซอิก; ควอตซ์: พบได้ในหินทุกยุคทุกสมัย ตั้งแต่หินอัคนี หินตะกอน และหินแปร

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

หยก: เนไฟรต์ (Inosilicates - Amphibole Group), เจไดต์ (Inosilicates - Pyroxene Group); ควอตซ์: Tectosilicates (Silica Group)

กลุ่ม

หยก: เนไฟรต์ (Amphibole), เจไดต์ (Pyroxene); ควอตซ์: Silica

ระบบผลึก

หยก: Monoclinic; ควอตซ์: Trigonal

สูตรเคมี

หยก: เนไฟรต์ Ca2(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2, เจไดต์ NaAlSi2O6; ควอตซ์: SiO2

องค์ประกอบ

หยก: เนไฟรต์ (แคลเซียม แมกนีเซียม เหล็ก ซิลิเกตไฮดรอกไซด์), เจไดต์ (โซเดียม อะลูมิเนียม ซิลิเกต); ควอตซ์: ซิลิคอนไดออกไซด์

สำรวจ หยกและลูกปัดควอตซ์