พลอย (อาจเป็นโทแพซหรือซิทริน)

คำอธิบาย

โทแพซและซิทรินเป็นอัญมณีที่มีความแข็งและทนทานสูง มักมีสีเหลืองถึงส้ม แต่ก็สามารถพบสีอื่นๆ ได้ โทแพซมีค่าความแข็ง 8 ตามมาตราโมห์ ในขณะที่ซิทรินมีความแข็ง 7 ทั้งสองชนิดมีความโปร่งใสถึงโปร่งแสง และมีประกายแบบแก้ว โทแพซมีแนวแตกเรียบที่สมบูรณ์ ในขณะที่ซิทรินไม่มีแนวแตกเรียบที่ชัดเจน

วิธีการระบุ

สี

โทแพซ: ไม่มีสี, ขาว, เหลือง, ส้ม, ชมพู, ฟ้า, เขียว, ม่วง ซิทริน: เหลืองอ่อนถึงส้มอมน้ำตาล

ความวาว

ทั้งโทแพซและซิทรินมีประกายแบบแก้ว (Vitreous)

เนื้อหิน

ผิวเรียบเนียนเมื่อขัดเงา

รูปผลึก

โทแพซ: ผลึกปริซึมตั้งตรง มีหน้าตัดเป็นรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน มักมีปลายแหลม ซิทริน: ผลึกหกเหลี่ยมปริซึม มักมีปลายแหลม

แนวแตกเรียบ

โทแพซ: มีแนวแตกเรียบสมบูรณ์ในทิศทางเดียว (ตามระนาบฐาน) ซิทริน: ไม่มีแนวแตกเรียบที่ชัดเจน แต่มีรอยแตกแบบก้นหอย (Conchoidal fracture)

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

โทแพซ: พบในเพกมาไทต์, ไรโอไลต์, หินแกรนิต, และสายแร่ควอตซ์ ซิทริน: พบในโพรงของหินอัคนีและหินแปร, หินแกรนิต, และหินตะกอน

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: โทแพซ: 8 (ตามมาตราโมห์) ซิทริน: 7 (ตามมาตราโมห์)
• ความถ่วงจำเพาะ: โทแพซ: 3.4-3.6 ซิทริน: 2.65
• ระบบผลึก: โทแพซ: ระบบผลึกออร์โธรอมบิก (Orthorhombic) ซิทริน: ระบบผลึกไตรโกนอล (Trigonal)
• สี: โทแพซ: ไม่มีสี, ขาว, เหลือง, ส้ม, ชมพู, ฟ้า, เขียว, ม่วง ซิทริน: เหลืองอ่อนถึงส้มอมน้ำตาล
• ความวาว: ประกายแบบแก้ว (Vitreous)
• ความโปร่งใส: โปร่งใสถึงโปร่งแสง
• รอยแตก: โทแพซ: รอยแตกแบบก้นหอยถึงไม่สม่ำเสมอ ซิทริน: รอยแตกแบบก้นหอย (Conchoidal)
• แนวแตกเรียบ: โทแพซ: สมบูรณ์ในทิศทางเดียว (Perfect in one direction) ซิทริน: ไม่มีแนวแตกเรียบ (None)
• องค์ประกอบ: โทแพซ: อะลูมิเนียมซิลิเกตฟลูออไรด์ไฮดรอกไซด์ (Al2SiO4(F,OH)2) ซิทริน: ซิลิคอนไดออกไซด์ (SiO2)

ตรวจสอบด่วน

• สี: เหลือง, ส้ม, ไม่มีสี, ฟ้า, ชมพู (โทแพซ); เหลืองอ่อนถึงส้มอมน้ำตาล (ซิทริน)
• ความวาว: ประกายแบบแก้ว (Vitreous)
• สีผง: ไม่มีสี (ขาว)

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: โทแพซ: ผลึกปริซึมตั้งตรง, มวลรวม ซิทริน: ผลึกปริซึมหกเหลี่ยม, มวลรวม
• ชนิดแนวแตกเรียบ: โทแพซ: แนวแตกเรียบฐาน (Basal cleavage) ซิทริน: ไม่มี
• ชนิดรอยแตก: โทแพซ: รอยแตกแบบก้นหอยถึงไม่สม่ำเสมอ ซิทริน: รอยแตกแบบก้นหอย (Conchoidal)
• ความเหนียว: เปราะ (Brittle)
• ชนิดความวาว: ประกายแบบแก้ว (Vitreous)

การก่อตัว

โทแพซก่อตัวในหินอัคนีประเภทเฟลซิก เช่น เพกมาไทต์และไรโอไลต์ รวมถึงในสายแร่ควอตซ์ที่มีฟลูออรีน และในโพรงของหินแกรนิต นอกจากนี้ยังพบในหินแปรบางชนิด ซิทรินเป็นควอตซ์ชนิดหนึ่งที่ได้รับสีเหลืองถึงส้มจากการปนเปื้อนของธาตุเหล็ก (Fe3+) และมักก่อตัวในโพรงของหินอัคนีและหินแปร หรือเกิดจากการให้ความร้อนแก่อเมทิสต์

การใช้ประโยชน์

ทั้งโทแพซและซิทรินเป็นอัญมณีที่นิยมใช้ในเครื่องประดับ เนื่องจากมีความสวยงาม ทนทาน และมีสีสันที่หลากหลาย โทแพซยังใช้เป็นวัสดุขัดถูและในอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์บางชนิด ซิทรินบางครั้งใช้เป็นหินประดับและในงานแกะสลัก

การกระจายตามอายุ

โทแพซและซิทรินสามารถพบได้ในหินอัคนีและหินแปรที่มีอายุหลากหลาย ตั้งแต่ยุคพรีแคมเบรียนจนถึงยุคซีโนโซอิก ขึ้นอยู่กับแหล่งกำเนิดทางธรณีวิทยา

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

โทแพซ: ซิลิเกต (Silicate) ซิทริน: ซิลิเกต (Silicate)

กลุ่ม

โทแพซ: เนโซซิลิเกต (Nesosilicate) ซิทริน: ควอตซ์ (Quartz Group)

ระบบผลึก

โทแพซ: ออร์โธรอมบิก (Orthorhombic) ซิทริน: ไตรโกนอล (Trigonal)

สูตรเคมี

โทแพซ: Al2SiO4(F,OH)2 ซิทริน: SiO2

องค์ประกอบ

โทแพซ: อะลูมิเนียมซิลิเกตฟลูออไรด์ไฮดรอกไซด์ ซิทริน: ซิลิคอนไดออกไซด์

สำรวจ พลอย (อาจเป็นโทแพซหรือซิทริน)