เซอร์เพนทีน

คำอธิบาย

เซอร์เพนทีนเป็นชื่อเรียกกลุ่มแร่ซิลิเกตที่มีแมกนีเซียมและเหล็กเป็นองค์ประกอบหลัก มีสูตรเคมีทั่วไปคือ (Mg,Fe)₃Si₂O₅(OH)₄ ประกอบด้วยแร่หลักสามชนิดคือ แอนติโกไรต์ (antigorite), ลิซาร์ไดต์ (lizardite) และไครโซไทล์ (chrysotile) ซึ่งเป็นแร่ใยหินชนิดหนึ่ง เซอร์เพนทีนมีลักษณะเด่นคือมีสีเขียวหลากหลายเฉด มักมีลวดลายคล้ายหนังงู มีความมันเงาคล้ายขี้ผึ้งหรือไขมัน และมีความแข็งค่อนข้างต่ำ เมื่อรวมตัวกันเป็นหินจะเรียกว่า 'เซอร์เพนติไนต์' (Serpentinite) ซึ่งเป็นหินแปรที่พบได้ทั่วไปในบริเวณที่มีการแปรสภาพของหินอัลตรามาฟิก

วิธีการระบุ

สี

สีเขียวหลากหลายเฉด (เขียวอ่อน, เขียวเข้ม, เขียวอมเหลือง, เขียวอมน้ำตาล), บางครั้งมีสีดำ, แดง, หรือขาวปน

ความวาว

คล้ายขี้ผึ้ง (waxy), คล้ายไขมัน (greasy), คล้ายไหม (silky - โดยเฉพาะไครโซไทล์), หรือคล้ายแก้ว (vitreous)

เนื้อหิน

มักจะเรียบเนียน, ลื่นมือ, บางครั้งมีลักษณะเป็นเส้นใย (fibrous) หรือเป็นแผ่น (platy)

รูปผลึก

มักพบในรูปของมวลรวม (massive), เป็นแผ่น (platy), หรือเป็นเส้นใย (fibrous) ผลึกเดี่ยวหายาก

แนวแตกเรียบ

ไม่มีระนาบการแตกที่ชัดเจน (no distinct cleavage) หรือมีระนาบการแตกที่ไม่สมบูรณ์ (poor cleavage) ในบางชนิด

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

พบในหินแปรที่เกิดจากการแปรสภาพของหินอัคนีอัลตรามาฟิก (เช่น เพริโดไทต์, ดูไนต์) และหินตะกอนที่มีแมกนีเซียมสูง มักพบในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก, แนวรอยเลื่อนขนาดใหญ่, และบริเวณที่เคยเป็นพื้นมหาสมุทรโบราณ

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: 2.5 - 5 (ตามมาตราโมส)
• ความถ่วงจำเพาะ: 2.5 - 2.9
• ระบบผลึก: โมโนคลินิก (Monoclinic) หรือ ออร์โธรอมบิก (Orthorhombic) ขึ้นอยู่กับชนิดย่อย
• สี: เขียวอ่อนถึงเขียวเข้ม, เขียวอมเหลือง, เขียวอมน้ำตาล, บางครั้งมีสีดำ, แดง, หรือขาวปน
• ความวาว: คล้ายขี้ผึ้ง (waxy), คล้ายไขมัน (greasy), คล้ายไหม (silky), คล้ายแก้ว (vitreous)
• ความโปร่งใส: โปร่งแสง (translucent) ถึงทึบแสง (opaque)
• รอยแตก: แบบก้นหอย (conchoidal) ถึงไม่สม่ำเสมอ (uneven) หรือเป็นเสี้ยน (splintery)
• แนวแตกเรียบ: ไม่มีระนาบการแตกที่ชัดเจน หรือมีระนาบการแตกที่ไม่สมบูรณ์ในบางชนิด
• องค์ประกอบ: แมกนีเซียมซิลิเกตไฮดรอกไซด์ (Magnesium Silicate Hydroxide) โดยมีเหล็กปนอยู่บ้าง

ตรวจสอบด่วน

• สี: เขียวหลากหลายเฉด
• ความวาว: คล้ายขี้ผึ้ง, คล้ายไขมัน, คล้ายไหม
• สีผง: ขาว

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: มวลรวม (massive), แผ่น (platy), เส้นใย (fibrous), เกล็ด (foliated)
• ชนิดแนวแตกเรียบ: ไม่มีระนาบการแตกที่ชัดเจน หรือมีระนาบการแตกที่ไม่สมบูรณ์ (poor) ใน 1 ทิศทาง
• ชนิดรอยแตก: แบบก้นหอย (conchoidal) ถึงไม่สม่ำเสมอ (uneven) หรือเป็นเสี้ยน (splintery)
• ความเหนียว: เปราะ (brittle) ถึงเหนียว (tough) หรือยืดหยุ่น (flexible) ในชนิดที่เป็นเส้นใย
• ชนิดความวาว: คล้ายขี้ผึ้ง (waxy), คล้ายไขมัน (greasy), คล้ายไหม (silky), คล้ายแก้ว (vitreous)

การก่อตัว

เซอร์เพนทีนเป็นกลุ่มแร่ที่เกิดจากการแปรสภาพของหินอัคนีอัลตรามาฟิก (เช่น เพริโดไทต์, ดูไนต์) และหินตะกอนที่มีแมกนีเซียมสูง (เช่น โดโลไมต์, หินปูนแมกนีเซียม) ผ่านกระบวนการที่เรียกว่า 'เซอร์เพนทิไนเซชัน' (Serpentinization) ซึ่งเป็นการทำปฏิกิริยาของน้ำร้อนกับแร่ที่มีแมกนีเซียมและเหล็กสูง เช่น โอลิวีนและไพรอกซีน ภายใต้สภาวะอุณหภูมิต่ำถึงปานกลาง (ประมาณ 200-500 องศาเซลเซียส) และความดันต่ำถึงปานกลาง มักเกิดขึ้นในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก (subduction zones) หรือบริเวณรอยเลื่อนขนาดใหญ่

การใช้ประโยชน์

ใช้เป็นหินประดับ (ornamental stone), หินแกะสลัก, วัสดุก่อสร้าง (เช่น เคาน์เตอร์, กระเบื้อง), และในอุตสาหกรรมบางประเภท เช่น เป็นสารตัวเติม (filler) ในสีหรือยาง นอกจากนี้ แร่ไครโซไทล์ (chrysotile) ซึ่งเป็นหนึ่งในแร่ในกลุ่มเซอร์เพนทีน เคยถูกใช้เป็นแร่ใยหิน (asbestos) เนื่องจากมีคุณสมบัติทนความร้อนและเป็นฉนวนที่ดี แต่ปัจจุบันถูกจำกัดการใช้งานอย่างมากเนื่องจากเป็นอันตรายต่อสุขภาพ

การกระจายตามอายุ

พบได้ในหินที่มีอายุหลากหลาย ตั้งแต่พรีแคมเบรียนจนถึงยุคปัจจุบัน โดยเฉพาะในบริเวณที่มีการแปรสภาพของหินอัคนีอัลตรามาฟิกและหินตะกอนโดโลไมต์

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

ซิลิเกต (Silicate)

กลุ่ม

กลุ่มเซอร์เพนทีน (Serpentine Group)

ระบบผลึก

โมโนคลินิก (Monoclinic) หรือ ออร์โธรอมบิก (Orthorhombic)

สูตรเคมี

(Mg,Fe)₃Si₂O₅(OH)₄

องค์ประกอบ

แมกนีเซียมซิลิเกตไฮดรอกไซด์ (Magnesium Silicate Hydroxide) โดยมีเหล็ก (Fe) สามารถเข้ามาแทนที่แมกนีเซียม (Mg) ได้บางส่วน

สำรวจ เซอร์เพนทีน