พลอยตาแมว, จตุรพิธ

คำอธิบาย

พลอยตาแมวเป็นแร่ไครโซเบริลชนิดหนึ่งที่มีปรากฏการณ์ตาแมว (chatoyancy) ซึ่งเป็นเส้นแสงสะท้อนที่เคลื่อนที่ไปมาบนผิวหน้าของอัญมณีเมื่อพลิกไปมา คล้ายกับรูม่านตาของแมว สีของพลอยตาแมวมีตั้งแต่สีเหลืองทอง สีเหลืองอมเขียว สีน้ำตาลอมเหลือง ไปจนถึงสีเขียวอมเทา ความเข้มของสีและคุณภาพของปรากฏการณ์ตาแมวเป็นปัจจัยสำคัญในการกำหนดมูลค่า

วิธีการระบุ

สี

สีเหลืองทอง, เหลืองอมเขียว, น้ำตาลอมเหลือง, เขียวอมเทา

ความวาว

คล้ายแก้ว (vitreous) ถึงคล้ายไขมัน (greasy)

เนื้อหิน

เรียบเมื่อเจียระไนแบบหลังเบี้ย

รูปผลึก

ผลึกมักเป็นรูปปริซึมสั้นถึงยาว มีหน้าตัดเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าหรือหกเหลี่ยม มักพบเป็นผลึกแฝดแบบรูปหัวใจ (heart-shaped twins) หรือรูปดาวหกแฉก (pseudohexagonal twins) แต่ในพลอยตาแมวส่วนใหญ่มักพบในรูปของก้อนกรวดหรือเศษผลึกในแหล่งสะสมทุติยภูมิ

แนวแตกเรียบ

มีแนวแตกเรียบไม่ชัดเจนถึงปานกลางในแนว {110}

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

พบในเพกมาไทต์, หินแกรนิต, หินไนส์, หินชีสต์ และแหล่งสะสมตะกอนกรวดทราย (alluvial deposits)

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: 8.5 (ตามมาตราโมห์)
• ความถ่วงจำเพาะ: 3.71-3.75
• ระบบผลึก: ระบบออร์โธรอมบิก (Orthorhombic)
• สี: เหลืองทอง, เหลืองอมเขียว, น้ำตาลอมเหลือง, เขียวอมเทา
• ความวาว: คล้ายแก้ว (vitreous) ถึงคล้ายไขมัน (greasy)
• ความโปร่งใส: โปร่งใสถึงโปร่งแสง
• รอยแตก: แบบก้นหอย (conchoidal) ถึงไม่สม่ำเสมอ (uneven)
• แนวแตกเรียบ: มีแนวแตกเรียบไม่ชัดเจนถึงปานกลางในแนว {110}
• องค์ประกอบ: เบริลเลียมอะลูมิเนต (Beryllium Aluminum Oxide)

ตรวจสอบด่วน

• สี: เหลืองทองถึงน้ำตาลอมเหลือง
• ความวาว: คล้ายแก้วถึงคล้ายไขมัน
• สีผง: ไม่มีสี (ขาว)

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: ผลึกปริซึมสั้นถึงยาว, ผลึกแฝดรูปหัวใจหรือรูปดาวหกแฉก, มักพบเป็นก้อนกรวดหรือเศษผลึก
• ชนิดแนวแตกเรียบ: ไม่ชัดเจนถึงปานกลางในแนว {110}
• ชนิดรอยแตก: แบบก้นหอยถึงไม่สม่ำเสมอ
• ความเหนียว: เปราะ (brittle)
• ชนิดความวาว: คล้ายแก้วถึงคล้ายไขมัน

การก่อตัว

พลอยตาแมวเป็นแร่ไครโซเบริลชนิดหนึ่งที่แสดงปรากฏการณ์ตาแมว (chatoyancy) ซึ่งเกิดจากการสะท้อนแสงจากเส้นใยเล็กๆ หรือท่อกลวงขนาดจิ๋วจำนวนมากที่เรียงตัวขนานกันภายในเนื้อแร่ โดยส่วนใหญ่เป็นผลึกของรูไทล์ (TiO2) หรือช่องว่างที่เกิดจากการละลายของแร่เข็มอื่นๆ แร่ไครโซเบริล (BeAl2O4) ก่อตัวขึ้นในเพกมาไทต์ (pegmatites) ที่มีธาตุเบริลเลียม (Be) สูง และในหินแปรที่เกิดจากการสัมผัส (contact metamorphic rocks) หรือหินแปรระดับภูมิภาค (regional metamorphic rocks) นอกจากนี้ยังพบในแหล่งสะสมทุติยภูมิ เช่น ตะกอนกรวดทราย (alluvial deposits) ซึ่งเป็นแหล่งหลักของการทำเหมืองพลอยตาแมว

การใช้ประโยชน์

พลอยตาแมวเป็นอัญมณีที่มีค่าสูง นิยมนำมาเจียระไนแบบหลังเบี้ย (cabochon) เพื่อแสดงปรากฏการณ์ตาแมวที่โดดเด่น ใช้เป็นเครื่องประดับ เช่น แหวน จี้ และต่างหู เนื่องจากมีความแข็งสูงและทนทาน

การกระจายตามอายุ

พบในหินอัคนีและหินแปรที่มีอายุหลากหลาย ตั้งแต่ยุคพรีแคมเบรียนจนถึงยุคเทอร์เชียรี

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

ออกไซด์ (Oxides)

กลุ่ม

ไครโซเบริล (Chrysoberyl Group)

ระบบผลึก

ออร์โธรอมบิก (Orthorhombic)

สูตรเคมี

BeAl2O4

องค์ประกอบ

เบริลเลียมอะลูมิเนต (Beryllium Aluminum Oxide) โดยมีธาตุเหล็ก (Fe) และโครเมียม (Cr) เป็นธาตุเจือปนที่ทำให้เกิดสี

สำรวจ พลอยตาแมว, จตุรพิธ