ฮีมาไทต์

คำอธิบาย

ฮีมาไทต์ (Hematite) เป็นแร่เหล็กออกไซด์ที่มีสูตรเคมี Fe2O3 เป็นแร่เหล็กที่พบมากที่สุดและเป็นสินแร่เหล็กที่สำคัญที่สุดในเชิงเศรษฐกิจ ชื่อ 'ฮีมาไทต์' มาจากภาษากรีก 'haima' ซึ่งแปลว่าเลือด เนื่องจากแร่ชนิดนี้มีสีแดงเมื่ออยู่ในรูปผงหรือเมื่อเกิดการผุพัง ฮีมาไทต์มีลักษณะทางกายภาพที่หลากหลาย ตั้งแต่ผลึกสีดำเงาวาวคล้ายโลหะ (specular hematite) ไปจนถึงมวลสารสีแดงคล้ายดิน (red ochre) และมวลสารที่มีลักษณะเป็นไต (kidney ore) หรือเป็นเส้นใย (fibrous) คุณสมบัติที่โดดเด่นคือมีผงละเอียดสีแดงอมน้ำตาล (streak) ซึ่งเป็นลักษณะสำคัญในการจำแนกแร่ชนิดนี้

วิธีการระบุ

สี

สีของฮีมาไทต์มีความหลากหลาย ตั้งแต่สีดำเทาเงินวาวคล้ายโลหะ (specular hematite) สีดำด้าน สีน้ำตาลแดง ไปจนถึงสีแดงสดใสในรูปผงหรือดิน

ความวาว

ความวาวมีตั้งแต่แบบโลหะ (metallic) ในผลึกที่สมบูรณ์และมวลสารแบบ specular hematite ไปจนถึงแบบด้าน (dull) หรือแบบดิน (earthy) ในมวลสารละเอียด

เนื้อหิน

เนื้อสัมผัสมีหลากหลายรูปแบบ เช่น ผลึกแผ่นบางๆ (micaceous), มวลสารเป็นไต (reniform หรือ kidney ore), มวลสารเป็นเส้นใย (fibrous), มวลสารเป็นชั้น (botryoidal), มวลสารละเอียดคล้ายดิน (earthy), หรือมวลสารหนาแน่น (massive)

รูปผลึก

ระบบผลึกเป็นแบบสามแกน (Trigonal) ผลึกที่พบได้ทั่วไปมักเป็นแบบแผ่นบางๆ (tabular) หรือแบบโรเซ็ต (rosette) ที่เรียกว่า 'iron rose' นอกจากนี้ยังพบในรูปมวลสารหนาแน่น, มวลสารเป็นไต, มวลสารเป็นเส้นใย, หรือมวลสารคล้ายดิน

แนวแตกเรียบ

ไม่มีแนวแตกเรียบที่ชัดเจน (no distinct cleavage) แต่มีแนวแตกแบบ parting ที่สังเกตได้ในบางทิศทาง

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

พบในหินตะกอนเหล็กแบบแถบ (Banded Iron Formations - BIFs), แหล่งแร่เหล็กแบบสัมผัส (contact metamorphic deposits), แหล่งแร่ไฮโดรเทอร์มอล (hydrothermal veins), เป็นแร่รองในหินอัคนีและหินแปร, และเป็นผลผลิตจากการผุพังของแร่เหล็กอื่นๆ ในดินและหินตะกอน

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: 5.5 - 6.5 (ตามมาตราโมห์)
• ความถ่วงจำเพาะ: 5.26 (ค่อนข้างหนัก)
• ระบบผลึก: สามแกน (Trigonal)
• สี: ดำเทาเงิน, ดำ, น้ำตาลแดง, แดง
• ความวาว: โลหะ, ด้าน, ดิน
• ความโปร่งใส: ทึบแสง (Opaque)
• รอยแตก: ไม่สม่ำเสมอ (uneven) ถึงแบบก้นหอย (conchoidal)
• แนวแตกเรียบ: ไม่มีแนวแตกเรียบที่ชัดเจน (no distinct cleavage), มีแนวแตกแบบ parting ในบางทิศทาง
• องค์ประกอบ: เหล็กออกไซด์ (Iron Oxide), Fe2O3

ตรวจสอบด่วน

• สี: ดำเทาเงิน, ดำ, น้ำตาลแดง, แดง
• ความวาว: โลหะ, ด้าน, ดิน
• สีผง: แดงอมน้ำตาลถึงแดงเข้ม

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: ผลึกแผ่นบาง (tabular), ผลึกโรเซ็ต (rosette), มวลสารเป็นไต (reniform/kidney ore), มวลสารเป็นชั้น (botryoidal), มวลสารเป็นเส้นใย (fibrous), มวลสารหนาแน่น (massive), มวลสารคล้ายดิน (earthy)
• ชนิดแนวแตกเรียบ: ไม่มีแนวแตกเรียบที่ชัดเจน (None), มีแนวแตกแบบ parting {0001} และ {1011}
• ชนิดรอยแตก: ไม่สม่ำเสมอ (Uneven) ถึงแบบก้นหอย (Conchoidal)
• ความเหนียว: เปราะ (Brittle)
• ชนิดความวาว: โลหะ (Metallic) ถึงด้าน (Dull) หรือดิน (Earthy)

การก่อตัว

ฮีมาไทต์เป็นแร่เหล็กออกไซด์ที่พบได้ทั่วไป เกิดขึ้นได้หลายกระบวนการทางธรณีวิทยา ได้แก่: 1. การตกตะกอนทางเคมีในสภาพแวดล้อมที่มีออกซิเจนต่ำในมหาสมุทรโบราณ (เป็นส่วนประกอบหลักของ Banded Iron Formations) 2. การเกิดจากกระบวนการผุพังของแร่เหล็กอื่นๆ (เช่น แมกนีไทต์) ในสภาพแวดล้อมที่มีออกซิเจนสูง 3. การเกิดจากกระบวนการแปรสภาพ (metamorphism) ของหินที่มีเหล็กเป็นองค์ประกอบ 4. การเกิดจากกระบวนการไฮโดรเทอร์มอล (hydrothermal) ในสายแร่ 5. การเกิดเป็นแร่รองในหินอัคนีและหินแปร

การใช้ประโยชน์

ฮีมาไทต์เป็นสินแร่เหล็กที่สำคัญที่สุดของโลก ใช้ในการผลิตเหล็กและเหล็กกล้า นอกจากนี้ยังใช้เป็นเม็ดสี (pigment) สีแดง (ochre) ในอุตสาหกรรมสีและเครื่องสำอาง ใช้เป็นสารขัดเงา (polishing agent) และในบางครั้งใช้เป็นอัญมณีหรือหินประดับ

การกระจายตามอายุ

พบได้ในหินที่มีอายุตั้งแต่ยุคพรีแคมเบรียน (Precambrian) จนถึงยุคปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหินตะกอนเหล็กแบบแถบ (Banded Iron Formations) ซึ่งมีอายุตั้งแต่ 2.5 ถึง 1.8 พันล้านปี

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

ออกไซด์ (Oxides)

กลุ่ม

กลุ่มฮีมาไทต์ (Hematite Group)

ระบบผลึก

สามแกน (Trigonal)

สูตรเคมี

Fe2O3

องค์ประกอบ

เหล็ก (Iron) 69.94%, ออกซิเจน (Oxygen) 30.06%

สำรวจ ฮีมาไทต์