หยก

คำอธิบาย

หยกเป็นชื่อที่ใช้เรียกแร่สองชนิดคือ เจไดต์และเนไฟรต์ ซึ่งมีลักษณะภายนอกคล้ายกันแต่มีองค์ประกอบทางเคมีและโครงสร้างผลึกที่แตกต่างกัน เจไดต์เป็นแร่ในกลุ่มไพรอกซีน (pyroxene) ส่วนเนไฟรต์เป็นแร่ในกลุ่มแอมฟิโบล (amphibole) ทั้งสองชนิดมีความเหนียวสูงมาก ทำให้ทนทานต่อการแตกหักและเหมาะสำหรับการแกะสลัก สีของหยกมีหลากหลายตั้งแต่เขียวเข้ม เขียวอ่อน ขาว เหลือง ม่วง และดำ โดยสีเขียวมรกตสดใสของเจไดต์เป็นที่ต้องการมากที่สุด

วิธีการระบุ

สี

เจไดต์: มีสีหลากหลายตั้งแต่เขียวมรกต (Imperial Jade) เขียวอ่อน ขาว ม่วง (Lavender Jade) เหลือง ส้ม น้ำตาล และดำ สีเขียวเกิดจากโครเมียม ส่วนสีม่วงเกิดจากเหล็กและแมงกานีส เนไฟรต์: มักมีสีเขียวเข้มถึงเขียวอ่อน ขาว ครีม เทา และดำ สีเขียวเกิดจากเหล็ก

ความวาว

เจไดต์: ผิวเป็นมันเงาแบบแก้วถึงไขมัน (vitreous to greasy luster) เนไฟรต์: ผิวเป็นมันเงาแบบไขมันถึงด้าน (greasy to dull luster)

เนื้อหิน

เจไดต์: โครงสร้างผลึกเป็นแบบเม็ดละเอียดประสานกัน (interlocking granular structure) ทำให้มีความเหนียวสูง เนไฟรต์: โครงสร้างผลึกเป็นแบบเส้นใยละเอียดพันกัน (interlocking fibrous structure) ทำให้มีความเหนียวสูงมาก

รูปผลึก

เจไดต์: มักพบในรูปของมวลรวมแบบเม็ดละเอียด (granular aggregates) หรือเป็นผลึกขนาดเล็กที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า เนไฟรต์: มักพบในรูปของมวลรวมแบบเส้นใย (fibrous aggregates) หรือเป็นก้อนทึบ

แนวแตกเรียบ

เจไดต์: มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่ทำมุมเกือบ 90 องศา (perfect cleavage at nearly 90 degrees) แต่เนื่องจากโครงสร้างผลึกละเอียดจึงมักไม่แสดงแนวแตกเรียบที่ชัดเจน เนไฟรต์: มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่ทำมุมประมาณ 56 และ 124 องศา (perfect cleavage at 56 and 124 degrees) แต่เนื่องจากโครงสร้างเส้นใยจึงมักไม่แสดงแนวแตกเรียบที่ชัดเจน

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

เจไดต์: พบในหินแปรความดันสูง-อุณหภูมิต่ำ เช่น หินสีน้ำเงิน (blueschist) และหินที่เกี่ยวข้องกับเซอร์เพนทิไนต์ (serpentinite) ในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก เนไฟรต์: พบในหินแปรที่เกิดจากการแปรสภาพของหินอัลตราเมฟิกหรือหินโดโลไมต์ เช่น ในหินเซอร์เพนทิไนต์หรือหินอ่อน

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: เจไดต์: 6.5-7 (Mohs scale); เนไฟรต์: 6-6.5 (Mohs scale)
• ความถ่วงจำเพาะ: เจไดต์: 3.33-3.34 g/cm³; เนไฟรต์: 2.90-3.03 g/cm³
• ระบบผลึก: เจไดต์: Monoclinic; เนไฟรต์: Monoclinic
• สี: หลากหลาย (เขียว, ขาว, ม่วง, เหลือง, ดำ) สำหรับเจไดต์; เขียว, ขาว, เทา, ดำ สำหรับเนไฟรต์
• ความวาว: มันเงาแบบแก้วถึงไขมัน (เจไดต์); มันเงาแบบไขมันถึงด้าน (เนไฟรต์)
• ความโปร่งใส: โปร่งแสงถึงทึบแสง (Translucent to Opaque)
• รอยแตก: แตกแบบเสี้ยน (splintery) หรือแบบไม่เรียบ (uneven) เนื่องจากโครงสร้างผลึกที่ละเอียดและพันกัน
• แนวแตกเรียบ: เจไดต์: มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่ทำมุมเกือบ 90 องศา แต่ไม่ชัดเจน; เนไฟรต์: มีแนวแตกเรียบ 2 แนวที่ทำมุมประมาณ 56 และ 124 องศา แต่ไม่ชัดเจน
• องค์ประกอบ: เจไดต์: โซเดียมอะลูมิเนียมไพรอกซีน (NaAlSi2O6); เนไฟรต์: แคลเซียมแมกนีเซียมเหล็กแอมฟิโบล (Ca2(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2)

ตรวจสอบด่วน

• สี: เขียว, ขาว, ม่วง, เหลือง, ดำ (เจไดต์); เขียว, ขาว, เทา, ดำ (เนไฟรต์)
• ความวาว: มันเงาแบบแก้วถึงไขมัน (เจไดต์); มันเงาแบบไขมันถึงด้าน (เนไฟรต์)
• สีผง: ขาว

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: เจไดต์: มวลรวมแบบเม็ดละเอียด (granular aggregates); เนไฟรต์: มวลรวมแบบเส้นใย (fibrous aggregates)
• ชนิดแนวแตกเรียบ: เจไดต์: Perfect on {110} at nearly 90 degrees; เนไฟรต์: Perfect on {110} at 56 and 124 degrees (แต่ไม่แสดงออกชัดเจนเนื่องจากโครงสร้างผลึก)
• ชนิดรอยแตก: แตกแบบเสี้ยน (splintery) หรือแบบไม่เรียบ (uneven)
• ความเหนียว: เหนียวมาก (extremely tough) ซึ่งเป็นคุณสมบัติเด่นที่ทำให้เหมาะแก่การแกะสลัก
• ชนิดความวาว: มันเงาแบบแก้วถึงไขมัน (vitreous to greasy) สำหรับเจไดต์; มันเงาแบบไขมันถึงด้าน (greasy to dull) สำหรับเนไฟรต์

การก่อตัว

เจไดต์ (Jadeite): เกิดขึ้นภายใต้สภาวะความดันสูงและอุณหภูมิต่ำในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก (subduction zones) โดยเฉพาะในหินแปรประเภทหินสีน้ำเงิน (blueschist) และหินแปรที่เกี่ยวข้องกับเซอร์เพนทิไนต์ (serpentinite) ซึ่งเป็นผลมาจากการแปรสภาพของหินอัคนีที่มีองค์ประกอบของโซเดียมสูง เช่น บะซอลต์ หรือแกบโบร เนไฟรต์ (Nephrite): เกิดจากการแปรสภาพของหินอัคนีอัลตราเมฟิก (ultramafic rocks) หรือหินโดโลไมต์ (dolomitic rocks) ที่มีแมกนีเซียมสูง ภายใต้สภาวะความดันและอุณหภูมิปานกลาง มักพบในหินเซอร์เพนทิไนต์ (serpentinite) หรือหินอ่อนที่ถูกแปรสภาพ

การใช้ประโยชน์

หยกถูกนำมาใช้เป็นเครื่องประดับมานานหลายพันปี โดยเฉพาะในวัฒนธรรมเอเชีย เช่น จีน เมโสอเมริกา และนิวซีแลนด์ นอกจากนี้ยังใช้ในการแกะสลักวัตถุศิลปะ เครื่องมือ และเครื่องรางของขลัง เนื่องจากมีความแข็งและความเหนียวสูง ทำให้สามารถแกะสลักได้อย่างละเอียดและทนทานต่อการใช้งาน

การกระจายตามอายุ

การก่อตัวของหยกมักเกี่ยวข้องกับกระบวนการทางธรณีวิทยาที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาทางธรณีวิทยาที่ยาวนานหลายล้านปี โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก (subduction zones) ซึ่งเป็นกระบวนการที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอดประวัติศาสตร์โลก

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

เจไดต์: ไพรอกซีน (Pyroxene); เนไฟรต์: แอมฟิโบล (Amphibole)

กลุ่ม

เจไดต์: กลุ่มไพรอกซีน (Pyroxene Group); เนไฟรต์: กลุ่มแอมฟิโบล (Amphibole Group)

ระบบผลึก

Monoclinic (ทั้งเจไดต์และเนไฟรต์)

สูตรเคมี

เจไดต์: NaAlSi2O6; เนไฟรต์: Ca2(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2

องค์ประกอบ

เจไดต์: โซเดียมอะลูมิเนียมซิลิเกต; เนไฟรต์: แคลเซียมแมกนีเซียมเหล็กซิลิเกตไฮดรอกไซด์

สำรวจ หยก