หยกเจไดต์

คำอธิบาย

เจไดต์ (Jadeite) เป็นแร่ในกลุ่มไพรอกซีนที่มีองค์ประกอบทางเคมี Na(Al,Fe3+)Si2O6 จัดเป็นหนึ่งในสองชนิดของ 'หยก' ที่แท้จริง (อีกชนิดคือ เนไฟรต์ - Nephrite) เจไดต์มีชื่อเสียงในด้านความแข็งแกร่ง ความเหนียว และความสวยงาม โดยเฉพาะสีเขียวสดใสที่เกิดจากธาตุโครเมียม (Cr) หรือสีเขียวอมฟ้าจากธาตุเหล็ก (Fe3+) เจไดต์มีความทนทานต่อการแตกหักสูง ทำให้เหมาะสำหรับการแกะสลักที่ซับซ้อน

วิธีการระบุ

สี

สีเขียว (จากโครเมียมหรือเหล็ก), ขาว, ม่วง, ชมพู, น้ำตาล, ดำ, เหลือง, ส้ม หรือไม่มีสี สีเขียวมรกต (Imperial Jade) เป็นสีที่มีค่าที่สุด

ความวาว

ผิวมันวาวแบบแก้วถึงไขมัน (vitreous to greasy)

เนื้อหิน

เนื้อละเอียดถึงละเอียดมาก มีลักษณะเป็นผลึกประสานกันแน่น (interlocking fibrous or granular texture) ทำให้มีความเหนียวสูง

รูปผลึก

มักพบในรูปของมวลรวมแบบเม็ด (granular aggregates) หรือแบบเส้นใยละเอียด (fibrous aggregates) ผลึกเดี่ยวหายากและมักมีขนาดเล็กมาก

แนวแตกเรียบ

มีแนวแตกเรียบ 2 ทิศทางที่เกือบตั้งฉากกัน (ประมาณ 87 และ 93 องศา) แต่เนื่องจากโครงสร้างผลึกที่ประสานกันแน่น ทำให้การแตกเรียบไม่ชัดเจนนัก มักจะแตกแบบขรุขระ (splintery fracture) มากกว่า

สภาพแวดล้อมทางธรณีวิทยา

พบในหินแปรความดันสูง-อุณหภูมิต่ำ เช่น หินบลูชิสต์และเอโคลไจต์ ซึ่งก่อตัวในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก มักพบในรูปของเลนส์ (lenses) หรือสายแร่ (veins) ในหินเซอร์เพนทิไนต์ (serpentinite) หรือหินแปรอื่นๆ

ข้อเท็จจริงสำคัญ

• ความแข็ง: 6.5-7 บนมาตราโมห์ส (Mohs scale)
• ความถ่วงจำเพาะ: 3.30-3.38
• ระบบผลึก: โมโนคลินิก (Monoclinic)
• สี: หลากหลายสี เช่น เขียว, ขาว, ม่วง, ดำ, เหลือง, ส้ม, ไม่มีสี
• ความวาว: มันวาวแบบแก้วถึงไขมัน
• ความโปร่งใส: โปร่งแสงถึงทึบแสง (translucent to opaque), บางครั้งโปร่งใส (transparent) ในชิ้นบางๆ
• รอยแตก: แตกแบบเสี้ยน (splintery) หรือแบบขรุขระ (uneven)
• แนวแตกเรียบ: มีแนวแตกเรียบ 2 ทิศทางที่เกือบตั้งฉากกัน (87° และ 93°) แต่ไม่ชัดเจนนัก
• องค์ประกอบ: โซเดียมอะลูมิเนียมซิลิเกต (Sodium aluminum silicate) โดยมีเหล็ก (Fe3+) สามารถเข้ามาแทนที่อะลูมิเนียมได้บางส่วน

ตรวจสอบด่วน

• สี: เขียว, ขาว, ม่วง, ดำ, เหลือง, ส้ม
• ความวาว: มันวาวแบบแก้วถึงไขมัน
• สีผง: ขาว

ลักษณะทางกายภาพ

• ลักษณะผลึก: มวลรวมแบบเม็ดละเอียดถึงเส้นใยละเอียด (fine-grained granular to fibrous aggregates), ผลึกเดี่ยวหายาก
• ชนิดแนวแตกเรียบ: มีแนวแตกเรียบแบบปริซึม (prismatic cleavage) 2 ทิศทางที่มุม 87° และ 93° แต่ไม่ชัดเจนเนื่องจากโครงสร้างผลึกที่ประสานกันแน่น
• ชนิดรอยแตก: แตกแบบเสี้ยน (splintery) หรือแบบขรุขระ (uneven)
• ความเหนียว: เหนียวมาก (very tough)
• ชนิดความวาว: ผิวมันวาวแบบแก้ว (vitreous) ถึงไขมัน (greasy)

การก่อตัว

เจไดต์เป็นแร่ในกลุ่มไพรอกซีน (pyroxene) ที่ก่อตัวขึ้นภายใต้สภาวะความดันสูง (มากกว่า 10 กิโลบาร์) และอุณหภูมิต่ำ (ประมาณ 200-500 องศาเซลเซียส) ในเขตมุดตัวของแผ่นเปลือกโลก โดยเกิดจากการแปรสภาพของหินอัคนีและหินตะกอนที่มีองค์ประกอบของโซเดียมและอะลูมิเนียม เช่น หินบะซอลต์หรือหินเกรย์แวก (greywacke) กลายเป็นหินแปรชนิดบลูชิสต์ (blueschist) หรือเอโคลไจต์ (eclogite) เจไดต์มักพบเกิดร่วมกับแร่กลอโคเฟน (glaucophane), ลอว์โซไนต์ (lawsonite), อัลไบต์ (albite) และควอตซ์ (quartz) ในหินเจไดต์ไทต์ (jadeitite) ซึ่งเป็นหินที่ประกอบด้วยเจไดต์เป็นส่วนใหญ่

การใช้ประโยชน์

หยกเจไดต์มีคุณค่าสูงในฐานะอัญมณี โดยเฉพาะอย่างยิ่งหยกสีเขียวมรกตที่เรียกว่า 'หยกจักรพรรดิ' (Imperial Jade) ซึ่งเป็นที่ต้องการอย่างมากในการทำเครื่องประดับ แกะสลัก และวัตถุศิลปะ นอกจากนี้ยังใช้ในงานฝีมือและเป็นของสะสม

การกระจายตามอายุ

เจไดต์ก่อตัวขึ้นในสภาพแวดล้อมที่มีความดันสูงและอุณหภูมิต่ำ ซึ่งมักเกี่ยวข้องกับการแปรสภาพของเปลือกโลกในเขตมุดตัว (subduction zones) อายุของหยกเจไดต์จึงสัมพันธ์กับเหตุการณ์ทางธรณีวิทยาเหล่านี้ ซึ่งอาจมีอายุตั้งแต่หลายสิบล้านปีจนถึงหลายร้อยล้านปี

แหล่งที่พบ

เคล็ดลับการค้นหา

หินที่คล้ายกัน

การจำแนกทางวิทยาศาสตร์

ประเภทแร่

ซิลิเกต (Silicate)

กลุ่ม

ไพรอกซีน (Pyroxene group)

ระบบผลึก

โมโนคลินิก (Monoclinic)

สูตรเคมี

Na(Al,Fe3+)Si2O6

องค์ประกอบ

โซเดียมอะลูมิเนียมซิลิเกต (Sodium aluminum silicate) โดยมีเหล็กเฟอร์ริก (Fe3+) สามารถเข้ามาแทนที่อะลูมิเนียม (Al) ได้บางส่วน

สำรวจ หยกเจไดต์